NORTH WAVES. Gdańsk Contemporary Music – Gdańska szkoła kompozytorska w kameralnej odsłonie
Debiut fonograficzny Akademii Muzycznej w Gdańsku w Stanach Zjednoczonych!
„North Waves” to kolejna płyta, będąca świadectwem wielości i różnorodności nurtów gdańskiej szkoły kompozytorskiej – tym razem w odsłonie muzyki kameralnej aż dziewięciu twórców. Dodatkową ideą przyświecającą powstawaniu płyty stało się zarejestrowanie utworów z wiodącym udziałem altówki. Łączenie współczesności z odległym echem tego, co minęło, zestawianie swojskości z obcością przywodzić może na myśl nakładające się na siebie morskie fale, niekiedy podobne, a jednak zataczające różne kręgi, wypływające jedne z drugich, płynące czasem w jednym kierunku, a czasem zderzające się ze sobą. Proponowane nagrania są muzycznym zapisem doświadczeń tak kompozytorów dopiero co rozpoczynających swoją przygodę z twórczością, jak i tych od dawna kreujących muzykę naszych czasów, aby dalej współtworzyć pomorską muzyczną mozaikę.
Kompozytorskie pomysły wsparli i powołali do życia znakomici i uznani gdańscy muzycy: Maciej Gański, Jakub Grzelachowski, Rafał Jędrzejewski, Andrzej Kacprzak, Krzysztof Komendarek-Tymendorf, Paweł Kukliński, Ryszard Minkiewicz, Paweł i Piotr Nowiccy, Izabela Paszkiewicz, Małgorzata Walentynowicz, Paweł Zagańczyk. Swoją dotychczasową działalnością potwierdzili, że nie tylko nie stronią od muzyki swoich czasów, ale chętnie ją propagują, z wielkim zaangażowaniem podejmując niełatwe wyzwanie, jakim jest prawykonanie nowej kompozycji lub też składając u kompozytorów zamówienie na utwór. Partytury pięciu dzieł przedstawionych na niniejszej płycie opatrzono dedykacjami, w których przywołani są wykonawcy prezentowanych utworów. Nie zaskakuje więc osobisty stosunek do interpretowanej muzyki i emocje, wywołane intensywnością starań o uzyskanie jak najlepszego finalnego rezultatu brzmieniowego, a owocujące, na szczęście, czymś więcej niż pękające struny czy zerwane włosie smyczka…
Otwierający płytę poemat liryczny na fortepian i dwóch wykonawców Marka Czerniewicza pt. Dwie połowy powstał w 2017 r. na zamówienie pianistki I. Paszkiewicz. W oryginale został skomponowany na fortepian, flet, kontrabas i dzwonki, jednakże kompozytor zakłada możliwość zastosowania innych wariantów – w obecnym nagraniu fortepianowi i dzwonkom towarzyszą altówka i flet. Powoli rozwijająca się narracja, bez jednoznacznego kierunku i urywająca się w nieprzewidywalnym momencie, prowadzona jest jak gdyby z pewnego oddalenia. Zwraca uwagę także szczególny typ formalny utworu, którego trzecie, finałowe ogniwo na dużej przestrzeni jawi się jako wynik nałożenia na siebie dwóch poprzedzających go ogniw, wyrastają z inspiracji pozamuzycznych, o których mówi sam kompozytor: Zjednoczenie części można odczytać jako metaforę spotkania, które w naszym życiu nie może się
urzeczywistnić — spotkania z samym sobą sprzed lat. Przede wszystkim jednak splecione ze sobą tytułowe „dwie połowy” są jak przeznaczeni sobie ludzie stający się, jak mówi Księga Rodzaju, „jednym ciałem”.
Kolejne kompozycje Tadeusza Dixy i Andrzeja Dziadka to przykład różnie rozumianego dialogu z przeszłością. Impresja na perkusję i fortepian została napisana przez Dixę dla duo Pawła i Piotra Nowickich, który to zespół prawykonał ją w 2023 r. na 52. Międzynarodowym Festiwalu Muzyki Współczesnej „Poznańska Wiosna Muzyczna”. Miniatura przykuwa uwagę warstwą kolorystyczną poprzez specyficzne rozwiązania harmoniczne i instrumentacyjne, a dominujący tutaj impresjonistyczny typ faktury, z migotliwymi motywami i zmiennymi barwami akordów, mocno oddziałuje na wyobraźnię przestrzenną. Ważną rolę odgrywają elementy ścisłego strukturalizmu interwałowego oraz często stosowana technika zestawiania planów brzmieniowych w ruchu przeciwrównoległym, tworzące układy dźwiękowe o zmiennym kolorycie i stopniu dysonansowości, dodatkowo dobarwiane wyselekcjonowanymi brzmieniami instrumentów perkusyjnych. Impresjonistyczna aura, skłaniająca do skojarzeń z muzyką francuską, do której to tradycji i inspiracji chętnie przyznaje się sam kompozytor, zostaje wzbogacona o pierwiastek emocjonalny przez wyraźnie zarysowane kulminacje.
Do innego świata dźwiękowego odwołuje Impromptu na altówkę i fortepian Andrzeja Dziadka, dedykowane K. Komendarkowi-Tymendorfowi i M. Gańskiemu. Utwór z 2016 r. zdaje się być zapisaną improwizacją, co zostaje wyrażone poprzez swobodną organizację metrorytmiczną, określoną ad libitum, a w odbiorze skutkuje wrażeniem kształtowania się formy tu i teraz. Jednak jest to tylko złudzenie, gdyż forma nawiązuje do tradycyjnego trzyczęściowego modelu ABA1, gdzie pierwszy odcinek ma charakter quasi-impresjonistyczny, drugi zaś kontrastuje swoją motorycznością i przebiegiem w chwiejnym tempie rubato. Wyłaniająca się jakby z oddali altówka najpierw uwodzi szeroko rozlewającą się kantyleną, by w części środkowej zaskoczyć drapieżnym, nerwowym obliczem.
Kwartet smyczkowy nr 1 (2015) Kamila Cieślika cechuje duża różnorodność fakturalna, jak i artykulacyjna. Niemal ośmiominutowy utwór przykuwa uwagę słuchacza zmiennością ekspresji i rozmaitymi zabiegami kompozytorskimi, które stanowią ciekawy przykład użycia kwartetu smyczkowego i ukazują wiele możliwości brzmieniowych skrzypiec, altówki oraz wiolonczeli, a kompozytor, kondensując kolejne pomysły i nadając swojej dźwiękowej opowieści wyrazisty kształt formalny, pragnie swoją muzyczną przygodę z kwartetem smyczkowym uczynić czytelną i przejrzystą nawet dla niezaznajomionego z muzyką XX i XXI wieku odbiorcy.
Z powtarzalności materiału muzycznego, która staje się zasadą kształtującą oniryczną dźwiękową tkankę, wyrasta lullaby for another time na altówkę i fortepian (2022) Anny Rocławskiej-Musiałczyk. To kolejna miniatura na tej płycie, z dedykacją dla K. Komendarka-Tymendorfa, z pomocą której kompozytorka spełnia swoje marzenie i pisze kołysankę. Otwierający kompozycję swoisty refren, inspirowany muzyką Arvo Pärta, delikatny i spokojny, pojawia się w różnych odsłonach kolorystycznych, swym rozkołysaniem tworzy śpiącą idyllę, przełamaną przez odcinek o nieco żywszym charakterze, a znów przywróconą szeroką frazą o rozbudowanej harmonice. Końcowy powrót do początkowej melodii to zatoczenie koła i jakby zapowiedź bądź pytanie o „inny czas”.
Klimat i sceneria srogiej Północy panują w Rondo alla Cassubia na altówkę solo Adama Diesnera, które zostało zamówione przez K. Komendarka-Tymendorfa i jemu dedykowane. Premiera odbyła się 7 czerwca 2023 r. podczas International Viola Congress w Mahidol University College of Music w Tajlandii. Rondo rozpoczyna się jednym z trzech kupletów, które są wariacjami na temat kaszubskich melodii ludowych – Rëbôk (Rybak), Rëbôczci (Rybacka żona i matka), Dzeckô rëbôka (Dziecko rybaka). Przywołane pieśni rybackie wyrażają tęsknotę za bliskim, który wypłynął w bałtycką dal, a także dobrze znany ludziom morza szacunek do morskiego żywiołu. Jego muzyczne odzwierciedlenie odnajdziemy w motorycznym refrenie, a okrzyk i tupnięcie nogą przez wykonawcę potwierdza ludową bezpośredniość i autentyzm wyrazu, cechujące cały utwór. Kaszubski koloryt zostaje wzmożony poprzez powierzenie altowioliście partii wokalnej, a w niej wykorzystanie fragmentu tekstu z trzeciej pieśni, dzięki czemu brzmienie języka kaszubskiego dopełnia tę dźwiękową opowieść o relacji między człowiekiem i morzem.
Warstwę elektroniczną odnajdziemy w kolejnym nagraniu. Utwór Piotra Jędrzejczyka powstał w 2020 r. na zamówienie flecistki Yun Yang, która wspólnie z P. Zagańczykiem dokonała jego prawykonania 21 maja 2021 r. na koncercie „Wiosenne barwy dźwięku” z cyklu „Nowa Muzyka w Starym Ratuszu” w Nadbałtyckim Centrum Kultury w Gdańsku. Fantazja i Kanon. Duet na flet, głośnicę, akordeon, loopery i elektronikę wykonywany jest przez dwóch instrumentalistów (flecistę i akordeonistę), a także realizatora warstwy elektronicznej. Partia akordeonisty zakłada grę na akordeonie oraz głośnicy — konstrukcyjnym elemencie akordeonu przypominającego dużą harmonijkę ustną. Na materiał warstwy elektronicznej składają się przede wszystkim loopowane i przetwarzane partie instrumentów. U źródeł tego dwuczęściowego utworu leży warunkowanie materii dźwiękowej zależnościami matematyczno-fizycznymi (struktury liczbowe wyprowadzone z krzywej Peana), skutkujące w Fantazji założoną swobodą w wykorzystywaniu motywów dźwiękowych i prowadzeniu narracji w przeciwieństwie do ustalonych zasad akcji muzycznej w Kanonie.
Hubert Gabriel Żmudzki w utworze Veste sub altera na altówkę solo (2024), zainspirował się kompozycją Beata viscera Perotinusa, jeszcze inaczej podejmując dialog z przeszłością. XII-wieczne dzieło kompozytora szkoły Notre Dame to jednogłosowy konduktus wykorzystujący średniowieczny hymn religijny, poświęcony Bożej Rodzicielce, autorstwa poety i filozofa Filipa Kanclerza. Utwór Żmudzkiego, dedykowany K. Komendarkowi-Tymendorfowi, ma wirtuozowski charakter, a jego brzmienie opiera się na pitagorejskim systemie strojenia, mikrotonowości oraz rozszerzonych technikach wykonawczych. Łaciński tytuł to wers ze wspomnianego hymnu (łac. ‘pod drugą szatą’), który może sugerować inne wcielenie, odsłonę czy też zawarcie wcześniejszego piękna w teraz wykonywanym i słuchanym utworze — we współczesnym czasie o jakże odmiennej stylistyce dźwiękowej. Chociaż religijne odniesienia w Veste sub altera są ukryte i nie znajdują odzwierciedlenia w samej muzyce, pozostają one jej subtelnym i nieuchwytnym tłem.
W zamykającym płytę utworze North Waves na tenor solo, altówkę, akordeon, hi-hat i taśmę (2024) Krzysztofa Olczaka, od którego wziął nazwę cały projekt, wiatr z Północy przynosi echa innego folku w postaci pustych kwint i strzępów oberkowej rytmiczności. Północne fale wyrzucają na brzeg kamyk, stający się centralnym punktem odniesienia, pretekstem do stawiania pytań o byt i snucia refleksji o istnieniu. To jeden z dwóch utworów na płycie, w którym obecne jest słowo, ale już nie fragmentarycznie (jak w kompozycji Diesnera), lecz w całym swym poetyckim zamyśle. Po raz pierwszy w swojej przygodzie w umuzycznianiu poezji kompozytor sięga po twórczość Zbigniewa Herberta i wybiera Kamyk z tomu Studium przypadku, poetyckie wersy powierzając tenorowi. Ascetyczne i wyrafinowane środki wyrazu, wspólne dla tekstu poetyckiego i muzycznego, składają się na całość aury filozoficznych rozważań, pełną niepokoju i niedopowiedzeń. Lodowate i surowe współbrzmienie altówki i akordeonu, nawzajem się przenikające i dopełniające zarazem, wytapiają pulsującą magmę, w której kamyk jest stworzeniem doskonałym. Jednak początkowy chłód i pozorny brak emocji panujące w wierszu, w utworze Olczaka zamieniają się w „zapał kamyka” dzięki repetytywnej rytmice i motywice o cechach minimalizmu, prowadząc do kulminacji, a następnie zawracając do początku i podkreślając doskonałość kamiennego bytu. Ograniczone środki wykonawcze uzasadniają niekonwencjonalne umieszczenie instrumentu perkusyjnego (hi-hat) w partii akordeonu. Całość zostaje zatopiona w dźwiękach „taśmy” zawierającej wyłącznie nieco przekształcone brzmienia altówki. Kompozycja dedykowana jest Ryszardowi Minkiewiczowi.
Tych brzmień obleczonych w inny język muzyczny, tych nieuchwytnych fal, zaskakujących raz nostalgią, raz dramatyzmem, rezonujących długo po wysłuchaniu całego materiału zebranego na płycie, jest wiele. Proponowany układ utworów i słuchanie ich z północnymi falami w tle może stać się dodatkowym kluczem do recepcji gdańskiej twórczości z ich nawracającymi motywami, ujęciami formalnymi zataczającymi koła i kręgi, płynnymi przejściami między tradycyjnym a nowatorskim brzmieniem, nastrojem melancholijnym a wzburzonym — wystarczy zanurzyć się w te muzyczne odmęty i wiry i dać się ponieść falom Północy.
Beata Kotłowska
Światowa premiera płyty została zaplanowana na 18.07.2025 r.
Album będzie dostępny na nośniku fizycznym (płyta CD) w sklepach fonograficznych (np. Empik) oraz sklepie Wydawnictwa aMuz, a także na platformach streamingowych (np. Spotify, YouTube, Deezer, iTunes).
Lista utworów:
1. MAREK CZERNIEWICZ (1974)
Two Halves poemat liryczny na fortepian i dwóch wykonawców (2017)
Krzysztof Komendarek-Tymendorf – altówka · Izabela Paszkiewicz – fortepian · Rafał Jędrzejewski – flet · Paweł Nowicki – dzwonki (gościnnie)
2. TADEUSZ DIXA (1983)
Impression na perkusję i fortepian (2023)
Paweł Nowicki – perkusja · Piotr Nowicki – fortepian
3. ANDRZEJ DZIADEK (1957)
Impromptu na altówkę i fortepian (2016)
Krzysztof Komendarek-Tymendorf – altówka · Maciej Gański – fortepian
4. KAMIL CIEŚLIK (1991)
String Quartet No. 1 (2015)
Andrzej Kacprzak – skrzypce I · Paweł Kukliński – skrzypce II · Krzysztof Komendarek-Tymendorf – altówka · Jakub Grzelachowski – wiolonczela
5. ANNA ROCŁAWSKA-MUSIAŁCZYK (1987)
lullaby for another time na altówkę i fortepian (2022)
Krzysztof Komendarek-Tymendorf – altówka · Małgorzata Walentynowicz – fortepian
6. ADAM DIESNER (1991)
Rondo alla Cassubia na altówkę solo (2023)
Krzysztof Komendarek-Tymendorf – altówka
7. PIOTR JĘDRZEJCZYK (1993)
Fantasia and Canon duet na flet, głośnię, akordeon, loopery i elektronikę (2020)
Paweł Zagańczyk – akordeon, głośnia · Rafał Jędrzejewski – flet · Piotr Jędrzejczyk – loopery i elektronika
8. HUBERT GABRIEL ŻMUDZKI (1997)
Veste sub altera na altówkę solo (2024)
Krzysztof Komendarek-Tymendorf – altówka
9. KRZYSZTOF OLCZAK (1956)
North Waves na tenor solo, altówkę, akordeon, hi-hat i taśmę (2024)
do wiersza Kamyk Zbigniewa Herberta
Ryszard Minkiewicz – tenor · Krzysztof Komendarek-Tymendorf – altówka · Paweł Zagańczyk – akordeon i hi-hat · Krzysztof Olczak – taśma
Wykonawcy:
Ryszard Minkiewicz – tenor
Andrzej Kacprzak – skrzypce
Paweł Kukliński – skrzypce
Krzysztof Komendarek-Tymendorf – altówka
Jakub Grzelachowski – wiolonczela
Piotr Nowicki – fortepian
Maciej Gański – fortepian
Małgorzata Walentynowicz – fortepian
Izabela Paszkiewicz – fortepian
Rafał Jędrzejewski – flet
Paweł Nowicki – perkusja
Paweł Zagańczyk – akordeon, głośnica and hi-hat
Piotr Jędrzejczyk – loopery i elektronika
Krzysztof Olczak – taśma
Realizatorzy:
Producent: Akademia Muzyczna im. Stanisława Moniuszki w Gdańsku (PL)
Wydawca: ODRADEK RECORDS (USA)
Miejsce i termin nagrania: Sala Koncertowa Akademii Muzycznej im. Stanisława Moniuszki w Gdańsku, listopad i grudzień 2024
Grafika okładki płyty i okładki bookletu: Serhiy Savchenko
Tekst bookletu: Beata Kotłowska
Konsultacje: Monika Karwaszewska
Realizacja nagrań: Piotr Rodak
Montaż: Karol Zbaracki
Mix, mastering: Marcin Kowalczyk MEK Records
Tłumaczenie bookletu na język angielski: Grzegorz Hoga
Strojenie fortepianu: Mateusz Lipiński
Dyrektorzy artystyczni i koordynatorzy organizacyjni: Krzysztof Olczak, Krzysztof Komendarek-Tymendorf
Patronat honorowy:
Jego Magnificencja Rektor Akademii Muzycznej im. Stanisława Moniuszki w Gdańsku prof. dr hab. Ryszard Minkiewicz
Patronat:
Oddział Gdański Związku Kompozytorów Polskich
MEAKULTURA
Patronat medialny:
Polskie Centrum Informacji Muzycznej POLMIC
Radio Gdańsk
trojmiasto.pl
gdansk.pl
TVP Kultura
